|
edlira
|
 |
« : Shtator 28, 2008, 02:20:23 MD » |
|
Shqipėria ne sytė e njė fėmijė...
Eda Derhemi
Lara, vajza ime e vogėl, lindi nė vitin 2000 nė Illinois tė Shteteve tė Bashkuara. Kur morėm nė telefon gjyshėrit nė Tiranė tu thoshim lajmin dhe emrin e mbesės mė tė vogėl, gjyshi i saj u ankua duke qeshur: "Po emėr lope i vutė gocės?" I thashė: "Jo, babi, megjithėse nuk do mė vinte shumė keq ti vija njė emėr lope aq tė hijshėm sa Lara. I vumė emrin e heroinės sė Doktor Zhivagos. Tė kujtohet qė ma ke gjetur ti nėpėr shokėt e tu romanin e ndaluar tė Pasternakut, kur isha nė gjimnaz?" Por, pavarėsisht nga reagimi fillestar, Lara ėshtė mbesa e preferuar e gjyshit, dhe siē thotė vetė ai, jo ngaqė ėshtė mė e vogla, as ngaqė ėshtė gjysmė shqiptare e gjysmė amerikane, por sepse ėshtė ajo qė e do mė shumė Shqipėrinė. Mbesa e madhe e gjyshit, motra 21 vjeēe e Larės qė e ka lėnė Shqipėrinė kur ishte tre vjeēe dhe ende flet mirė shqip, nuk ėshtė mė e preferuara e gjyshit, sepse ka bėrė njė tatu tė madhe tė shqiponjės shqiptare mbi shputėn e kėmbės. Shqiponja ėshtė nė rregull me gjyshi Beqon, po tatuja ėshtė e pafalshmeā¦ Dy mbesat e tjera tė gjyshit qė jetojnė nė Tiranė nuk kanė mundėsi ti marrė malli pėr Shqipėrinė, sepse e kanė aty, nganjėherė edhe mė shumė se do donin ta kishin.
Nė vjeshtė tė vitit 2007, Lara kaloi njė semestėr tė tėrė nė Tiranė, semestrin e parė tė klasės sė dytė, nė shkollėn Feniks. E kish parė Shqipėrinė dy herė gjatė dy verave tė mėparshme. Por kjo ishte njė aventurė shumė mė e gjatė dhe emocionuese. Lara nuk flinte dot javėn para se tė nisej pėr nė Shqipėri. Pėr Larėn Shqipėria ėshtė vendi mė i mrekullueshėm nė botė dhe njė vend ku "there is always fun stuff", ose, siē thuhej kur isha unė e vogėl, "bėhet gallatė". Por ato qė Lara mund tė thoshte nė shqip nė atė moment, ishin vetėm faleminderit, mirupafshim, dua, nuk dua (qė ajo i thoshte "unė do" dhe "unė nuk do"), po, jo dhe si je. Por, me kėto fjalė, e mbante pėr bukuri muhabetin ndezur nė telefon, kur nga Amerika fliste me kushėrirat e veta nė Tiranė. Pas njė muaji, duke folur me Adrin dhe Jonėn, gjuha e Larės nuk kish mė tė njohur. Brisk fare. Kuptohet qė vazhdimisht thoshte shprehje si "Kė janė pjeshkat pėr?", "Ku do vijė mami nga?", ose "Adri! Mos bėj pyetje, ti e di pėrgjigjen e!" Njė problem tjetėr me gjuhėn qė i shkrinte shqiptarėt, sidomos tė moshuarit, ishte folja "dua" siē e pėrdorte Lara. Kur Lara mbaron sė foluri me dikė nė telefon nė anglisht, e mbyll bisedėn me "I love you", ose "I love you too." Nė shqip Lara thoshte: "Unė tė dua", ose "Unė tė dua ty". Pasi kish dėgjuar kėngė shqiptare nė televizor e radio, shpesh e korrigjonte veten duke thėnė: "Tė dashuroj ty". Sa ia mėsuam Larės pėrdorimin dhe ndryshimin mes "tė dua", "tė dua fort" e "tė dashuroj", u desh pak punė, por kaloi edhe kjo pa zarar.
Pas javėve tė para nė Shqipėri, ajo mė tha: "Mami, shqiptarėt mua mė prekin. Mė prekin gjithmonė". Duke e mbajtur veten tė mos dukesha shumė e trazuar, e pyeta: "Si tė prekin? Ku tė prekin?" Tha se duhet ta kisha parė vetė kur ndodhte. "Kur vijnė mysafirė te gjyshi dhe nona, tė gjithė mė puthin dhe mė pėrkėdhelin. Por edhe nė rrugė, njerėz qė nuk i njoh, qeshin dhe mė prekin tek koka ose mė shtrėngojnė faqen. Duket sikur njerėzit kėtu bėjnė kėshtu se mė duan shumė. Madje njė grua te lodrat mė dha njė karamele dhe unė e hėngra se mė tha gjyshi qė mund ta haja". Tek kalonte koha nė Shqipėri, Lara jo vetėm u mėsua me dashurinė e pasolicituar tė shqiptarėve, por edhe nisi ta kėrkonte atė. Ishte gjithnjė mė e gėzuar kur kish njerėz qė flisnin pėr tė dhe madje pėrpiqej tu interesonte sa mė shumė qė tė merrte ca pėrkėdhelje mė tepėr. Nė shkollė ishte e njėjta situatė. Mėsuese Alba ishte gjithashtu "shumė e ėmbėl dhe e mirė" me Larėn. Ulej krah Larės nė furgonin qė sillte fėmijėt nėpėr shtėpi pasditeve dhe kur Lara nuk dinte njė fjalė nė shqip, ajo e ndihmonte gjithnjė me anglishten. Kėshtu ishin edhe shokėt e klasės qė nuk talleshin me Larėn kur bėnte ndonjė gabim. Pėr mėsuesen e baletit thoshte se "ishte mė e mirė se sa ato nė Amerikė, se tė bėnte tė punoje fort; vetėm se Lara nuk e kuptonte se si mund tė ishte aq e dashur dhe aq e egėr nė tė njėjtėn kohė: njė herė u ulėriste gocave: "Sa e trashė qė je! Mė lart ngrije kėmbėn!" - dhe pas njė minute i kapte nga faqet dhe u thoshte: "Kukull je fare!"
Me kohė mėsoi plot gjėra tė reja: se nė Shqipėri "tė ngrinin nė mėsim", se "ēdo ditė jepeshin detyra shtėpie", se "duhet tė pėrgatitej pėr njė provim", e jo thjesht tė shkonte nė klasė si nė Amerikė, se "nxėnėsi mė i mirė merrte lėvdata, ndėrsa ai mė i keqi qortohej para gjithė klasės". Me tim shoq nuk e dinim se si do ti merrte tė gjitha kėto koncepte "ndryshe", ndaj rrinim si mbi gjemba nė fillim. Por Lara na ēuditi tė gjithėve me ambientimin dhe pėrdorimin pėr mirė tė ēdo eksperiencė shqiptare. Asnjė lloj frikė a stresi, pėrkundrazi, i racionalizonte tė gjitha dallimet mes dy sistemeve dhe thoshte se "nė Shqipėri rregullat janė kėshtu, ndėrsa nė Amerikė ndryshe, se disa gjėra janė mė mirė atje e disa mė mirė kėtu". Por kalonte gjithēka pa problem e duke i parė gjėrat drejt e nė sy. Njė ditė mė kėrkoi ta ēoja nė njė pikė interneti qė ti shkruante njė shoqeje nė Amerikė. I thoshte: "It is so cool here! Unė shkoj sa herė qė tė dua te shtėpia e gjyshit dhe e nonės, vetėm fare, edhe pa i thėnė mamit, madje edhe me pizhame, ditėn ose natėn, se i kemi shtėpitė shumė afėr. Vetėm se pastaj ata mė llastojnė: Gjyshi mė ēon te lodrat edhe kur ėshtė shumė vapė, ose edhe natėn, po ti them unė. Ndėrsa nona mė bėn petulla sa herė qė unė ia kėrkoj, edhe para se tė kem ngrėnė drekė ose darkė. Kur tė vij nė Amerikė do ti them mamit tė bėjė petulla pėr gjithė klasėn. You will love them". Po pastaj shtonte: "Vetėm se Shqipėria ėshtė shumė pis dhe ka shumė gjėra tė thyera. Njerėzit nuk thonė faleminderit shumė shpesh. Nganjėherė duhet ti bėj detyrat sapo vij nga shkolla, se pastaj ikin dritat. Nganjėherė duhet tė shkoj ta bėj banjėn te nona se ata kanė gjenerator. But, still: it is really fun". Jam e sigurt qė shoqja e Larės nuk e ka kuptuar mirė pjesėn se si mund tė mos kesh korrent apo ujė. Por, ashtu si Lara kapėrcente gjithēka me shpirt stoik e justifikues, jam e sigurt qė edhe shoqja e saj pėrtej oqeanit ka gjetur njė mėnyrė shpjegimi pėr ēuditė shqiptare.
Kėsaj vere ime bijė ėshtė nė SHBA dhe nuk pushon sė pėrmenduri Shqipėrinė dhe sa shumė do donte tė ishte prapė atje. Dje mė kėrkoi ta hidhja nė pishinė si top nė ajėr, ashtu si luante me tė nė Himarė, daja Beni. I thashė se nuk kisha fuqi ta hidhja nė ajėr, sepse ishte bėrė e madhe. Mė tha se daja e hidhte ashtu njė mijė herė nė Himarė dhe se ai nuk i kishte thėnė "jo" as atė ditė kur iriqėt e detit i kishin shpuar duart.
Nė shkollė kėsaj pranvere, kur po studionin kontinentin e Evropės, Lara bėri edhe njė prezantim pėr Shqipėrinė si vend evropian, pėr fėmijėt e tjerė. Isha edhe unė atje bashkė me dy tabaka me petulla, pėr tė cilėt isha zgjuar nė pikė tė mėngjesit ti pėrgatisja. Petullat e fundit u ndanė nė copa tė vogla pėr secilin, sepse tė gjithė donin akoma. Kur erdhėn nė ditėlindjen e Larės nė korrik, pasi mbaruan tortėn me ēokollatė dhe me luleshtrydhe, ata kėrkuan petulla si ato tė nonės sė Larės. Shokėt e vajzės kėtu nė Amerikė, veē petullave, e dinė sa e vjetėr ėshtė shqipja, njohin edhe Skėnderbeun, edhe Nėnė Terezėn. Ata, gjithashtu, mendojnė se "lodrat nė Shqipėri janė mė argėtuese se sa nė Amerikė". Kur dolėm nga prezantimi i thashė Larės pse kish thėnė kėshtu pėr lodrat, kur ajo me siguri e dinte se nuk qe e vėrtetė. Lara tha: "Po. Nė fakt, nė Amerikė lodrat janė mė tė bukura, por kėtu nuk ėshtė aq qejf sa nė Shqipėri. Atje tė gjithė fėmijėt e njohin njėri-tjetrin para se tė arrijnė te lodrat; kėtu unė nuk i njoh fėmijėt e tjerė qė janė te lodrat dhe luaj vetėm. Atje shkoja gjithmonė me Adrin".
Kur Lara u kthye nė shtėpi nė Amerikė, nga filmat e parė qė pa ishte Ratatouille, njė film qė kėrkon tu mėsojė fėmijėve (apo tė rriturve) se edhe qeniet qė kemi zakon ti pėrbuzim e ti konsiderojmė pa vlerė, mund ti japin shoqėrisė gjėra tė ēmuara, po tė respektohen prej saj. Kur Lara pa shpirtin kolektiv tė kopesė sė minjve, dashurinė dhe ndihmėn deri nė vetėsakrifikim qė ata i jepnin njėri-tjetrit, me gjithė varfėrinė, tha: "Mua mė duket se nė Shqipėri njerėzit e duan fort njėri-tjetrin si minjtė e Ratatouille-t". Nuk bėra zė, se nuk isha e sigurt si tė pėrgjigjesha. Por ka njė tė vėrtetė nė ato qė tha Lara: Ne kemi aq shumė energji dhe rezerva dashurie dhe emocioni, por shpesh i keqpėrdorim ose i lėmė pas dorė. Ia tregojmė lehtė dashurinė njė fėmijė ,apo njė personi tė konceptuar si "jashtė grupi", por jo edhe aq njėri-tjetrit. Ajo lidhje e shpirt qė na ka mbajtur gjallė nė ditė tė kėqija, qė shkencėtarėt e quajnė "kapital shoqėror", ėshtė ndoshta pasuria mė e madhe qė kemi sot pėr sot, por qė ėshtė aq e thyeshme dhe aq lehtė e transformueshme nė korrupsion, ose abuzim tė tjetrit. Vende me kapital tė lartė shoqėror, teorikisht duhet tė kishin edhe prosperitet mė tė lartė. Nė Shqipėri kjo formulė e Robert Putnam-it nuk vėrtetohet. Por tė paktėn, qoftė edhe nė formė tė paorganizuar si duhet, ne kemi bazėn e nevojshme tė kėtij lloj kapitali (ndėrkohė qė shumė gjėra tė tjera nuk i kemi fare). Ndaj, pse tė mos jemi nė gjendje ta shndėrrojmė nė forcė pozitive dhe ndėrtuese. Unė besoj se Lara dhe ēdo "naiv" tjetėr nė botė qė vjen nė Shqipėri dhe bie nė dashuri me tė, me gjithė tė vėrtetėn e hidhur qė marrin gjatė informimit tė pagabueshėm shqisor, ėshtė aq i zgjuar ose intuitive, sa tė mos mashtrohet nė ndjesinė se ky vend ka shumė dashuri brenda vetes.
Kėto shtatė muaj, teksa shqipja e Larės zbehet e dobėsohet, ka njė shprehje qė kudo qofshim e ēfarėdo qoftė situata, Lara e thotė nė shqip: "Uaaaa, sa e bukur!" Kjo shprehje mahnitjeje, herė pėr njė flutur, njė karkalec, njė lule, njė vizatim apo njė kukull, i del vetėm nė shqip. E vėrteta ėshtė se nė pavetėdijen e saj kjo shprehje, pėr Larėn, i takon para sė gjithash Shqipėrisė. Ndoshta Shqipėrisė i duhen mė shumė sy fėmijėsh.
|
Autor
